2- موقعيت فعلي اثر:
شهرستان كاشان، بخش نياسر، شهر نياسر، محلة تالار و آبشار

3- مشخصات پلاک ثبتي اثر:
اين محدوده دارای قطعات ثبتی اعم از دولتی ، وقفی ، عمومی و خصوصی است .

4-تاریخچه و وجه تسميه اثر:

• شهر تاريخی نياسر :

کتاب تاريخ قم ( تالبف سال 378 هجری قمری ) دربارة وجه تسميه نياسر و بنيانگذار آبادی و آتشکده حاوی اطلاعات سودمندی مي باشد که در اينجا به اختصار به آنها می پردازيم.
« نياستر ، اردشير بابک آن را بنا کرد و آنچنان بود که چون او از اصفهان باز گرديد و ملک اصفهان و اشراف اهل بيت او و سرهنگان او را کشته بود و فرمود تا سرهای ايشان در جوالها نهاده و همراه وی می آوردند چون به چشمة نياستر رسيد آن چشمه را ديد که آب از سر آن کوه می جوشيد و به دامن آن فرو می ريخت پس چون بسياری از آن آب پديد آمد و آن موضع را بغايت خوش يافت بفرمود تا بدان موضع نزول کردند و از آنکه کسی از پس او آيد ايمن شد بعد از آن سر و تن بشست و مجلس شراب ساخت و بفرمود تا اسباب آن مهيا کردند و مشتهيات از انواع لهو و لعب و اصناف اسباب طرب و فرح به مجلس خود دعوت کرد و حاضر گردانيد وبدين چشمه بنشست و با اصحاب شراب خورد ومجلس او را به انواع رياحين پرکردند افريدون گفت :

که اين رياحين ، رياحين اصحاب حرب نيست و مناسب حال ايشان نيست پس فرمود تا آن سرها که از اصفهان آورده بودند برابر او بنهادند و گفت به زبان عجم « هراييند خرن آفرينان سر » يعنی مجلس خود را به سرهای شجاعان و دليران و ابطال بياراييد و ساخته گردانيد پس چند روز آنجا مقام کرد و بفرمود تا بر آن شهری بنا کردند با آتشکده و آن شهر را نيان سر نام نهادند به سبب قول اردشير که گفت هراييند خرن آفرينان سر پس تخفيف کردند و گفتند نياستر » .

• لاية سنگی – خاکی ماقبل تاريخ :

در پی انجام عمليات باستان شناسی در غار نياسر ، باستانشناسان به يک لاية سنگی – خاکی برخورد نمودند که در پی مطالعات قدمت ماقبل تاريخ زندگی در اين مکان مشخص شده است . تعدادی ادوات سنگی نيز از اين مکان بدست آمده است که مطالعات در اين مورد تکميل نشده است .

• چشمة اسکندريه و آبشار نياسر :

در مورد چشمة نياسر تاريخ دقيقی در دست نيست ولی مطالبی از آن در کتاب تاريخ کاشان ذکر شده و تاريخ بوجود آمدن چشمه را به دوران اسکندر بن فيلقوس نسبت داده است . شرح مطالب در اين کتاب بدين صورت می باشد :
« اما چشمة مزبورة نياسر را چشمة اسکندريه می نامند . گويند اسکندر بن فيلقوس به علم کشف الاسرار که از دانيال پيغمبر به او رسيده بود چون عبورش به آن قريه رسيد دانست که در دل سنگ آبی بزرگ مستور و پنهان است . حجاران را طلبيد و در يک شبانه روز اين چشمه را احداث و احيا نمود ».
با توجه به مطالبی که در تاريخ کاشان ذکر شده و با استناد به کتاب تاريخ ايران باستان تاليف حسن پيرنيا مشخص می شود منظور از اسکندر بن فيلقوس همان اسکندر اول می باشد البته اين احتمال نيز وجود دارد که تاريخ وجود چشمه و آبشار به قبل از دوران اسکندر اول بر می گردد و او فقط آن را گشاده و فراخ گردانيده است . فلذا چشمه جزو آثار متعلق به دورة تاريخی است .
مجموعة آبشار نيز در حال طی مراحل اداری جهت ثبت در آثار ملی می باشد .

• چارتاقی :

بنا بر اطلاعات استخراج شده از کتاب تاريخ قم ، ذکر شده در تاريخچة شهر تاريخی نياسر و همچنين نوع معماری بنا اين اثر متعلق به اواخر اشکانی و اوايل ساسانی است .

• قبرستان پای چارتاقی :

اطلاعات تاريخی کاملی از اين قبرستان در دست نيست اما با بررسی سنگ قبرهای موجود در اين محل قديمی ترين سنگ قبر، مربوط به سال 1021 هجری قمری است . بنابراين حداقل قدمتی که برای اين محل می توان در نظر گرفت حدود 400 سال مي باشد البته قابل ذکر است چون اين مزار در يک محوطة تاريخی و در کنار چارتاقی واقع شده است ، احتمال می رود قدمتی بيش از اين داشته باشد که تحقيق و بررسی گسترده در اين زمينه را می طلبد . يکی از سنگهای اين مزار جهت ثبت آثار ملی در حال طی مراحل اداری است .

• مسجد امام حسن عسگری (ع) :

مسجدی که هم اکنون در اين محل ديده می شود بر روی مسجدی قديمی که احتمالاً مربوط به دورة قاجار بوده ساخته شده است البته قبل از آن ، اين مسجد ، معبدی تاريخی بوده که تخريب گشته است . از بنای مسجد قاجاری فقط يک عکس باقی مانده و اطلاعاتی از آن در دست نمی باشد .
اين مسجد در مجاورت چشمة مردانه قرار گرفته است .

• چنار تالار :

به گفتة اهالی محل قدمت اين چنار به چيزی در حدود 1100 سال می رسد . لازم به ذکر است به علت نبود امکانات کافی قدمت دقيق اين اثر در تحقيقات آتی مشخص خواهد شد .
چنار تالار در حال طی مراحل اداری جهت ثبت آثار ملی است .

• مقسم تالار :

بنا بر تحقيقات و گفته های مطلعين شهر نياسر ، ساخت اين مقسم توسط خواجه افضل الدين محمد بن حسن بن حسين مرقی کاشانی معروف به بابا افضل صورت پذيرفته که بر اين اساس تاريخ احداث اين مقسم به اوايل قرن هفتم قمری مصادف با اواخر قرن ششم هجری شمسی صورت پذيرفته است .

• باغ تالار و عمارت کوشک :

البته با توجه به نوشته های کتاب تاريخ کاشان و با استناد بر اين مطلب که «آن موضع که باالفعل باغ تالار است آن روز مضرب خيام و محل قيام اردوی کيوان پوی بود »......« مع القصه آن چشمه و آن تالار از بناهای مستحدثة اسکندر مزبور است » . هستة اولية باغ در زمان اسکندر اول بوجود آمده است .
بعد ها اين باغ در تملک مرحوم عبدالرزاق خان کاشی که به حکومت کاشان از ديوان اعلی مستقل گرديد درآمد و سپس مرحوم محمد حسين خان ملک الشعرای کاشانی آن را مالک شد و بعد از فوت او عالی جاه ميرزا ابوالقاسم خان که عموزادة ملک الشعرای بهار است آن باغ را آباد کرد . و بدين ترتيب با بخشيده شدن باغ توسط فتحعلی شاه به صبای کاشانی ، باغ تالار به دست خاندان صبای کاشانی می افتد و از زمان رضا شاه تا اوايل انقلاب اسلامی آخرين مالکين خصوصی باغ تالار و کوشک آن ، خاندان ضرابيها بوده اند . در سنوات اخير باغ تالار از ورثة خاندان ضرابی خريداری شد و به صورت يک مکان عمومی در آمد که زير نظر شهرداری نياسر اداره و سازماندهی می شود .
در ضمن کوشک واقع شده در آن با توجه به شيوة ساخت و نحوة پوشش دورها دارای قدمت قاجاری است ولی بر روی ويرانه های بنای ديگری بنا شده است .
عمارت کوشک باغ تالار به شمارة 5893 و در تاريخ 25/3/81 ثبت آثار ملی شده است .

• غار رييس :

اين غار نيايشگاه مهر بوده و اولين تراشيدگی ها مربوط به زمان پارتها بوده است . زيرا بيشترين اشيا مانند سفالها و ظروف گلی داخل غار به زمان ساسانی و بعضی به زمان پارتها برمی گردد.همچنين برخی از سفالهای دورة اسلامی در محوطه های اطراف دهانة غار ديده می شود .

• زيارت حاج کمال و مزار همجوار آن :

بر روی قبر وی سنگ مرمری با اين نوشته نصب شده است . «هو يا شفيع المذنبين لقد توفی الحضرت النجيب الرفيع الفريق الی بحار رحمه الله الملک المنيع ابن محمد علی بيکتاشی محمد شفيع فی العشرين شهر ذی الحجه الحرام سنه 1163 » (به استناد کتاب فهرست نسخه های خطی کتابخانة شهيد محمد حسين شريعتی قم ). و بنا بر تاريخ ذکر شده 261 سال از تاريخ آن می گذرد . اين زيارت جهت ثبت آثار ملی در حال طی مراحل اداری است .

• آسياب آبی ، حمام صفوی و زيارت پنج امامزاده :

با توجه به شيوة معماری و نيز نوع قوس ها و پوشش ها قدمت بناهای آسياب و حمام مربوط به اواخر صفويه و اوايل قاجار می باشد و در مورد زيارت نيز با توجه به تخريب چشمگير امکان تعيين قدمت امکان پذير نيست .
حمام ، زيارت و آسياب در تاريخ 10/3/82 و به شمارة 9038 در فهرست ملی ثبت شده است .
در ضمن سنگ قبر مرمرينی داخل زيارت قرار گرفته که با توجه به نوشتة روی سنگ آن ، مربوط به زنی به نام حميده خانم و متعلق به تاريخ 1115 هجری قمری می باشد .
وليکن قدمت دقيق و اصلی بناهای مربوطه پس از تحقيق و بررسی های گسترده و نيز انجام عمل سونداژ به دست خواهد آمد . علاوه بر اين در تاريخ قم بوصفی ديگر در مورد تعداد آسياب ها در آن زمان و در مسير آب چنين می نويسد :
« من جمله ده باب آسياب معظم که يکی از آنها بواسطة وفور آب و عمق تنوره و خوبی آلات و ادوات که در اوايل ابداع و احداث داشت شبانه روزی يکهزار من بوزن شاه گندم خرد می نمود » .
اين مطلب نشان دهندة احتمالی پيشينة تاريخی آسياب بوده و می تواند تأکيدی باشد برای بررسی های بيشتر درمورد اين بنا .
به طور کلی بدون شک اين محدوده از حيث تاريخی دارای پيشينة دور و دراز می باشد که جای تحقيق و بررسی بيشتری دارد .
5- سوابق پژوهشي اثر، شناسايي، بررسي، گمانه زني، حفاري
در اين مورد می توان به موارد زير اشاره کرد:

• چارتاقی : از اين بنا نخستين بار توسط هوتوم شيندلر گزارشی مختصر منتشر شد و سپس آندره پ هاردی بررسی کوتاه مدتی پيرامون آن انجام داد که در مجموعة « آثار ايران » توسط آندره گدار منتشر شد .

و سپس در تاريخ 19 دی ماه سال 1317 تحت شمارة 316 در فهرست آثار باستانی ايران به ثبت رسيد و سال 1334 هجری شمسی به وسيلة ادارة کل باستانشناسی وقت مورد بررسی و مرمت واقع شده و در سال 1382 نيز کتابی با عنوان بناهای نجومی و تقويمی ايران در مورد چارتاقی نياسر به چاپ رسيده است .
کف سازی ، ايجاد چالة وسط و تخريب محوطه در سال 78 توسط شهرداری و سنگ فرش بام آن توسط ميراث کاشان و قبل از سال 78 انجام شده است . بازسازی طاق ، سکوهای خارجی و اندود دور پايه ها نيز در سال 1336 به وسيلة يک پيمانکار انجام شده است .

• غار رييس : طی سالهای 75 و76 توسط شرکت ملی فولاد ايران عمليات شناسايي حفره های زيرزمينی مربوط به غار و نقشه برداری زيرزمينی و سطحی صورت گرفته است که حاصل آن يک مجلد و نقشه است . پس از آن به مديريت آقای دکتر شاهرخ رزمجو مطالعاتی در مورد غار صورت گرفته است ولی تاکنون ارائه نگرديده است .

6- نوع و توضيحات مالکيت اثر:
در اين محدوده تعدادی از بناها و آثار بلاصاحب است و یا مالکيت عمومی دارد و تعداد زیادی مالکیت خصوصی ، دولتی یا وقفی دارد.

• مشخصات اثر – تپه :

محور فرهنگی – تاريخی نياسر به مساحت 125923 متر مربع دارای اختلاف ارتفاعی به اندازة 200 متر است . به طور کلی مصالح مورد استفاده در اين محدوده به گونه ای است که در بيشتر موارد پی بنا از سنگ و باقی آن آجر می باشد . مصالح بکار رفته در بنای چارتاقی به عنوان نمونة عالی از معماری عصر ساسانی از نوع مصالح بوم آورد بوده و سنگ بکار رفته در آن از نوع تراورتن است و نظراتی مبنی بر استفاده از گل به عنوان ملات در بنا وجود دارد که بايد مورد توجه و بررسی قرار گيرد .
8- مشخصات اثر- بنا:

9- ويژگي اثر:
به لحاظ گستردگی مطالب ، در اين مجلد به صورت اختصار در چند مقوله ويژگی های اين مجموعه مطرح می گردد .

• جايگاه آيينی محل :

غار نياسر با درهای ورودی آن که در باغ تالار در شمال نياسر واقع شده احتمالاً معبدی بوده متعلق به پيروان آيين ميترا . جشن های عيد = آل – آدها در شهر نياسر برگزار می شده است و اين مدرکی است بر اينکه مردم ساکن اين ناحيه در زمان های قديم به آيين ميترا و تشريفات قربانی کردن که در معبد برپا می شد معتقد بودند .لازم به ذکر است که مردم محلی در يکی از جشن ها طبق سنت قديمی شان گاوی را تزيين کرده ، در کنار چشمه قربانی می کنند و خون آن را که موجب برکت و باروری می دانند به آب می ريزند . بنابراين می توان اين احتمال را داد که اين مراسم به گونه ای با مراسمات ذبح گاو در آيين مهر شبيه است و يا اينکه می تواند تهرنگی از آيين ميترا در آن مشاهده کرد .
همچنين با استناد به مطالب کتاب آيين مهر نوشته و پژوهش هاشم رضی که اشاره به زايش مهر در کنار درختی و نيز انداختن تير بر فراز تخته سنگی که باعث می شود تا آب از سنگ زاده شود و اشاره به رودی در کنار آن می توان گفت چشمة نياسر ، درخت چنار سالخورده ، مسير آب ، آبشار نياسر و غار دلايلی است برای اين احتمال که سرزمين نياسر متعلق به پيروان آيين ميترا بوده است .
همچنين امروزه مسجد امام حسن عسگری که به احتمال فراوان بر آوار معبدی تاريخی ساخته شده ، محل ذبح گاو در عيد قربان و کرسی نمودن ( توقف ) نخل در 21 رمضان است .
لازم به ذکر است در قسمت انتهايي باغ تالار استخری وجود دارد که در قديم به آن چاله شير می گفتند و به گفتة اهالی محل ( آقای حسن اکبرزاده ) اين محل کمی گودتر از قسمتهای ديگر بوده و محل نگهداری شير در زمانهای بسيار دور بوده است . احتمال می رود که اين شيرها با عنصر چهارم ( شير ) از عناصر هفتگانة آيين ميترا مرتبط باشد .

• جايگاه طبيعی :

زندگی مردمان پيشين با طبيعت آميخته و عجين شده بود به گونه ای که با الهام از طبيعت و استفادة بجا از عناصر چهارگانة نور ، آب ، خاک و باد نيازمندي های خود را تأمين مي کردند . آنها برای انجام مراسمات آيينی نيازمند مکانی خاص بودند که بهترين محل برای اين امر غارها بوده است . لذا با الهام از غارهای طبيعی کوچک ، غارهای طولانی و دست کند پديد آورده و با ساختن بنای چارتاقی و استفاده از پديدة نور و سايه ، تقويم نجومی بر پا می کردند .
در بالاترين بخش نياسر چشمه ای هميشه جوشان از آب گوارا ، مسجدی که احتمالاً نيايشگاهی باستانی بوده ، گورستانی ديرين با سنگهای چند صد سالة زيبا تراش ، درخت چنار سالخورده و همچنان سر بر آسمان کشيده قرار گرفته است . اين محدوده بلندترين نقطة شهر است و ارتفاع اين محل 1750 متر می باشد . وجود اختلاف ارتفاعی به ميزان 200 متر باعث ايجاد چشم اندازهای بي نظير و بسيار زيبايي از نقاط مختلف شهر و پيرامون آن شده است .
آب چشمه از ميان کوهی بيرون می آيد که چارتاقی بر آن بر پا شده است . مردمان نياسر ماهی های نرم و نازک و ريز و درشت را برکت آب چشمة خود می دانند . آب به آرامی از کنار چنار کهنسال و از زير نيايشگاه عبور کرده و از طريق جوی آبی که درختان بيد سر به فلک کشيدة کنار آن زيبايي بصری خاصی به آن داده است به سمت مقسم راهی شده و بعد از تقسيم شدن ، بخشی از آب به سمت باغ تالار سرازير می شود و پس ازسيری کوتاه در باغ و گذراز بنای قديمی کوشک از بالای کوه پايين می ريزد وآبشار زيبا و دلنواز نياسر را تشکيل می دهد. اين آب در اوايل فصل پاييز کمترين مقدار و در فصل زمستان بيشترين مقدار را داراست.
از بقايای خزه های قديمی و آبراهه های موجود و همچنين گفته های اهالی محل ( آقای محمد ذاکری )
مشخص می شود مسير آب در قديم عوض شده است .
به دليل پديده های انحلال سنگ آهک توسط جريانهای زيرزمينی و گذشت ساليان دراز بافت زيبا و چشم نوازی مانند استالاکتيت ها و استالاکميت ها در بدنة سنگهای صخره ها بوجود آمده که می توان از آنها برای جذب گردشگر استفاده کرد .سنگی که آبراهة آبشار در آن ايجاد شده و سنگهايي که کوه مزبور را تشکيل می دهند از نوع سنگهای آهکی و رسوبی می باشد .
در اين محدوده درختانی از قبيل بيد شيرين ، بيد تلخ ، نارون يا پشه ، ارار ، ون يا زبان گنجشک ، توت بی دونه ، توت شمرونی ، انجير ، مو ، گردو ، بادام ، سرو ، عناب ، زردآلو ، آلوچه ، کاج و چنارهای چند صد ساله رشد کرده اند و طبيعتی بسيار زيبا ، دل انگيز و متفاوت در هر فصل بوجود آورده اند .
از گياهان دارويي اين محل نيز می توان موارد زير را نام برد :
1. پر سياوش
2. علف شوره
3. خيار بوته مار
لازم به ذکر است زلزله ای که در سال 1335 اتفاق افتاد باعث ريزش سنگهای بدنة کوه در قسمت زير کوشک و بالای زيارت حاج کمال شد که هم اکنون نيز خطر احتمالی ريزش سنگهای درشت و ايجاد خسارات مالی و جانی بسيار زياد است .

• جايگاه معماری محل :

بنای چارتاقی نياسر :
از لحاظ معماری و جنبة فضايي در دستة بناهای برون گرا قرار می گيرد .
طاق های سنگی در چهار ضلع به صورت دو گانه بر روی هم قرار گرفته اند . طاق بالايي به عنوان طاق دزد وظيفة مستهلک نمودن بار اصلی را داشته لذا به صورت رومی و با دور کم اجرا شده است و طاق زيرين که به طريقة ضربی بنا نهاده شده است به عنوان انتقال دهندة جزيي از نيروی وزن بالا بکار می رود و وظيفة ديگر آن نيز تعريف ورودی می باشد .
بعد از اجرای طاق ها نوبت به اجرای پوشش سنگی می رسد که در اين موقعيت يکی از افتخارات معماری ايرانی در چهار گوشة آن خودنمايي می کند و آن هم چهار فيلپوش سنگی است که وظيفة انتقال نيروی گنبد سنگی بنا را بر عهده دارند و برای تبديل فضای مربع به فضای مدور برای زدن گنبد می باشد . گنبد نيز به صورت ترکين و با تويزه های گچين ساخته شده است .
زيبايي بنا در نحوة چيدمان سنگهای تراورتن ، همرنگ بودن بنا با محيط اطراف و نيز متعادل بودن بنا می باشد .
حد فاصل پلان فضای مربع و گنبد ، قسمت مکعب شکلی است که در بر گيرندة ساقة گنبد می باشد و در چهار طرف دارای دريچه های بازی است که کاربری آن هنوز مشخص نمی باشد .
قابل ذکر است در سال 1380 کاربرد اين بنا و نيز ديگر چارتاقی های ايران به عنوان يک تقويم آفتابی يا شاخص اندازه گيری زمان با استفاده از تغييرات ميل خورشيد ،توسط رضا مرادی غياث آبادی شناسايي شد .

مسجد امام حسن عسگری :
مسجد فعلی نوساز می باشد ولی با استناد به تنها عکس موجود مشخص می شود اين مسجد بر روی ويرانه های يک مسجد قديمی که احتمالاً مربوط به دورة قاجاريه بوده است ساخته شده است . در جلوی اين مسجد حوض آبی معروف به چشمة مردانه وجود دارد که ميان آن چند سنگ سياه کوچک قرار گرفته که به اعتقاد مردم اگر اين سنگها از جای خود بيرون آيند از زير آنها خون بيرون می جهد .
مقسم تالار :
اين اثر از سنگ يکپارچه که بين آنها سه شيار مساوی و به صورت موازی با هم برای تقسيم آب بوجود آورده اند . نکتة حايز اهميت اين است که قسمت وسط اين برآمدگی ها گود می باشد و اين گودی در راستای طول اين مقسم ادامه دارد که دلايل کاربری آن هنوز مشخص نيست .
کوشک تالار :
اين کوشک در باغ تالار و بر روی تپه ای مشرف به کل اراضی مسکونی و باغات پايين دشت شهر نياسر احداث شده است و دارای چشم انداز بسيار زيبايي به کل بافت مسکونی شهر و باغات و دشتهای پايين دست است . بنا بصورت برونگرا و شامل حوضخانه ای با سقف بلند در وسط و چهار اتاق در چهار گوشة بنا است .
اين بنا دو اشکوبه است که راه دسترسی به اشکوب بالايي از طريق پله های چرخان می باشد . در چهار ضلع تالار چهار ايوان احداث شده است که ايوان شرقی بزرگتر از همه و مشرف به شهر نياسر مي باشد .
پوشش سقفها از نوع آسمانه و تير پوش می باشد . البته طاق تاوه ای نيز در اين بنا به چشم می خورد .
آمودهای بکار رفته در بنا با کاربندی های زيبا نشان از درايت معماری ايرانی است .
زيارت حاج کمال :
زيارت حاج کمال در دو بخش ايوان و گنبدخانه ساخته شده است .
پوشش ايوان به صورت آسمانه و تيرپوش و گنبد خانه دارای گوشه سازی و چفد آمودی و پوشش گنبدی است . ضمناً برای جلوگيری از پرت پايه ها توسط رانش گنبد ، از مهارهای چوبی به صورت عمود بر هم در قسمت آوارگاه ( 5/22 درجه ) گنبد استفاده شده است . نعل درگاه ، تخت و از تير چوبی ساخته شده است و دو صفة شمالی و جنوبی به صورت چفد ، پوشش داده شده اند . در داخل گنبدخانه سنگ قبر مرمرين و ضريح چوبی واقع شده است . از ويژگی های بارز اثر وجود سرداب و همچنين تغيير جهت سنگ قبر داخل گنبدخانه نسبت به ساير قبور است که مستلزم تحقيق و تفحص بيشتر است . لازم به ذکر است که هيچ گونه دريچه و درب ورودی جهت دستيابی به سرداب مشاهده نمی شود .
حمام صفوی :
حمام دارای دو ورودی مجزا در ضلع شمالی می باشد که يکی از آنها زنانه و ديگری مردانه می باشد.
ورودی اصلی به هشتی باز شده و ورودی ديگر مستقيماً وارد گرمخانه می شود که هردو دالان ورودی موازی هم ساخته شده اند. ورودی که به هشتی می رسد بالاتر از ورودی ديگر بوده و خود حمام در زير زمين قرار گرفته است . پس از وارد شدن از ورودی اصلی و گذر از چندين پله به هشتی کوچکی برمی خوريم که هشت ضلعی بوده و طاقنماهای آن قاجاری می نمايد . در ضلع غربی هشتی دالان پيچيده ای قرار گرفته که به سمت سربينه هدايت می شود . پوشش دالان با طاق آهنگ و به صورت ضربی می باشد . هشتی نيز دارای طاق تاوه ای با دور بسيار کم می باشد .
بعد از هشتی وارد فضای سربينه می شويم که فضای نسبتاً روشنتری به دليل نورگير وسط طاق دارد . در کف سربينه و در قسمت وسط آن حوض سنگی زيبايي به چشم می خورد ، اطراف حوض را جوی آب باريکی پوشانده است . سربينه به صورت هشت ضلعی غير منتظم ساخته شده و در چهار ضلع اصلی آن صفه ها قرار می گيرند که ارتفاعی بالاتر از کف اصلی سربينه دارند . از اين اختلاف ارتفاع برای ايجاد کفشکن های دور سربينه به زيبايي استفاده شده است .
صفه ها با طاق و تويزه پوشيده شده و طاق اصلی سربينه روی لنگه های گچی باربر و نيز بر روی تويزه های صفه ها که در مجموع کاربندی زيبايي را تشکيل می دهند کار شده است .در ضمن شيوة پوشش به صورت پا تو پا اجرا شده است . بعد از سربينه با گذر از دالانی پيچ دار به گرمخانه می رسيم البته در بين اين ورودی ، ورودی ديگری به سمت اتاق نظافت باز می شود . گرمخانه کاملاً قرينه نيست و به صورت پد جفت کار شده است که از خصوصيات معماری قاجاری است . طاق آن به صورت طاق چشمه بوده که بيشتر آنها به صورت پا تو پا و بر روی تويزه های تيزه دار استوار است . در فضای ميانی گرمخانه چهار ستون هشت ضلعی آجری قرار گرفته که تويزه های اصلی بر روی اين چهار ستون اجرا شده است . در وسط طاق ميانی گرمخانه ، نورگير بزرگتر و در طاق های اطراف آن نورگيرهای کوچکتر قرار گرفته اند .اين نورگيرها به طور کلی کار تهويه و روشنايي را انجام می دهند .
در قسمت وسط ديوار جنوبی گرمخانه دودکش واقع شده که قاعدتاًمتصل به گربه رويي می باشدکه از خزينه شروع شده و به آنجا می رسد.گربه روها معمولاً کار گرم کردن کف گرمخانه و فضای حمام و نيز انتقال دود به بيرون را داشته اند . در کنار ديوار غربی گرمخانه حوضی وجود دارد که به صورت هشت ضلعی غير منتظم قرار گرفته است . در ضلع شمالی گرمخانه خزينه قرار گرفته که احتمالاً يک ديوار الحاقی در وسط خزينه ساخته شده است و فضای ديگری در پشت آن بوجود آمده است .
آسياب :
ويژگی بارز آسياب اين است که تنها آسياب باقيمانده در نياسر می باشد که ويژگی های يک آسياب کامل را حفظ کرده است و به راحتی می توان آن را احيا نمود . آنچه مشخص می باشد اين است که آسياب بزرگتر از وضع کنونی بوده وليکن هم اکنون طرفين بنا از آن جدا شده است و چيزی که از آن باقيمانده در پلان مانند يک صليب می نمايد . سنگ آسياب در غربی ترين قسمت آسياب واقع شده و تنورة آن نيز در پای آبشار واقع می باشد . نحوة پوشش سقف ها نيز به صورت طاق و تويزه می باشد .
زيارت پنج امامزاده :
زيارت قديمی در کنار دو بنای آسياب و حمام قرار دارد . زيارت با توجه به قدمت و فرسودگی آن به شکل غير اصولی بازسازی شده است و دخل و تصرفات زيادی در آن ديده می شود هم اکنون بخشی از زيارت يعنی گنبد ، مناره که احتمالاً الحاقی بوده و کاشي های آن به صورت غيراصولی بازسازی شده است و عنصری که احتمالاً منارة اصلی بنا بوده و آجری می باشد باقی مانده است .
سنگ قبری در داخل گنبدخانه موجود می باشد که تاريخ حک شده بر روی آن 1115 بوده و مربوط به زنی به نام حميده خانم می باشد .

10- نوع بهره برداري اثر:
اين محل خاستگاه مناسبی است برای اينکه بتوان از آن به عنوان پژوهشکدة فرهنگی – تاريخی استفاده کرد . با توجه به اينکه محل دارای قدمت فراوان بوده و ارزش فرهنگی و تاريخی منطقه نشان دهندة اهميت محدوده می باشد هم اکنون از اين محل تاريخی برای گردشگری استفاده می شود .

11- اقدامات انجام شده در مورد حريم اثر (حريم پيشنهادي):
در اين محدوده فقط حريم چارتاقی و ديوار اطراف آن مشخص شده است . و در حال طی مراحل اداری جهت ثبت است .

12- توضيح دخل و تصرفات انجام شده و مشهود در اثر:
به جرأت می توان گفت اين مجموعه ها از جمله مهمترين آثار طبيعی - تاريخی شهر نياسر می باشد . با اين همه تفاسير لازم است در امر حفاظت و ارزش گذاری بر اين اثر طبيعی- تاريخی کوشا باشيم وليکن متأسفانه دنيای جديد و امروز ما با مصالح مدرن که هيچ گونه سنخيتی با بافت قديم و مصالح قديمی ندارد چهرة بافت های قديمی کشورمان را مخدوش کرده است ، شهر تاريخی نياسر نيز از اين آسيب بزرگ مستثنی نيست .
مسجدي که پايين آبشار در حال ساخت می باشد کاملاً منظرة شهر را از اين نقطه مخدوش کرده است و مسلماً هنگامی که از پای آبشار به سمت شهر نگاه می کنيم جز حجمة تنومندی از مصالح ناهمخوان با محيط اطراف چيز ديگری نمی بينيم که به نظر می رسيد اساساً تناسبی با بافت قديمی شهر نداشته و قرار گرفتن بنای امروزی با مصالح مدرن در ميان بافت قديمی شهر نمی تواند توجيهی مناسب داشته باشد و از ديدگاه آسيب شناسی وجود اين بنا در اين محل آسيب بزرگی به منظر آبشار و نيز مجموعة بافت تاريخی شهر نياسر خواهد بود . علاوه بر اين متأسفانه اين مسجد در محل مسجدی قديمی و با تخريب بيش از 80 درصد آن شروع به ساخت شده است .
در مورد چارتاقی تخريب محوطة اطراف و نوشتن يادگاری بر روی بدنة اندود شدة آن و به هم زدن سکوهای اطراف چارتاقی علاوه بر نصب تابلوهای زياد و نيز تيرهای چراغ برق بدون برنامه ريزی و ساختن بنای جديد رصدخانه از آسيبهای منظری محسوب می شود. در ضمن معدن سنگ کنار چارتاقی نيز خطر بزرگی برای آن است .
غار : به علت کاشتن درخت در سطح افق اين غار ، ديواره های داخلی فوق العاده مرطوب و سست می باشد .
زيارت حاج کمال : پوشانده شدن تزيينات بر اثر گچ کاری غير اصولی ، حفاری های سارقين جهت نفوذ به قبر ، ساختن انبار زباله و سرويس بهداشتی در فاصلة نزديک بنا .
آسياب : تقسيم بندی و جدا کردن فضاهای اصلی آسياب از يکديگر جزو دخل و تصرفات بوده و رطوبت شديد در بدنه و سقف بنا از آسيب های بزرگ اين اثر محسوب می شود .
حمام صفوی : وجود قسمت های الحاقی در سمت ديوار شمالی بنا ، اندود غير اصولی ، طاق زنی های غير اصولی و بدون برنامه ، فرش کف حمام به وسيلة موزاييک ، پر کردن حوض سربينه از جمله دخل و تصرفات موجود در بنا می باشد .

13- توضيح تعميرات گذشته در اثر:
تعميرات صورت پذيرفته در آثار موجود در اين محدوده عموماً به دخل و تصرفات انجاميده است .

14- توضيحات ضروري و اختصاصي اثر:
اهميت اين محدوده از لحاظ پيشينة تاريخی ، فرهنگی ، آيينی ، معماری و ... برای مردم محل تبيين نشده و حفاظت خاصی از آن صورت نمی گيرد . بنابراين لازم است تا طی برنامه ريزی های موقت و همچنين دراز مدت در جهت ساماندهی محدودة مزبور قدم برداشته شود .

15- شرح وضعيت موجود خطرپذيري و دلايل آسيب هاي وارده:
احتمال ريزش قسمت هايي از بدنه ها و ورودي های غار و نيز بدنة صخره ها بر اثر زلزله و ايجاد خطرات جانی و مالی .
وجود معدن سنگ در کنار چارتاقی و پيشروی آن به سمت چارتاقی خطری جدی برای اين بناست .
وجود رطوبت در بناهای حمام و آسياب از وضعيت های خطر پذيری اين محل بوده و بايد جلوگيری شود .
پله های احداث شده از پای آبشار تا نزديک عمارت کوشک نيز در بعضی از نقاط نياز به تعميرات اساسی دارد و همچنين به اين مورد نيز بايد توجه شود که سطح پله ها از اصطکاک کافی برخوردار نيست و عابر را با خطر جدی مواجه می سازد .

16- ذکر منابع و مآخذ گزارش:
1- مهندسان مشاور ايوان نقش جهان: طرح توسعه كالبدي-گردشگري شهر نياسر، نياسر، شهرداري نياسر، 1384
2- سازمان نقشه برداري كشور: عكس‌هاي هوايي سال 1377 به مقياس 1:10.000
3- سازمان نقشه برداري كشور: نقشه راههاي ايران در سال 1380 به مقياس 1:2.500.000
4- مجموعه اسناد و عكس‌هاي شهرداري نياسر
5- مجموعه اسناد و عكس‌هاي پايگاه ميراث فرهنگي شهر تاريخي نياسر
6- رضی ، هاشم : آيين مهر ( جلد دوم ) ، انتشارت بهجت
7- ورمازرن ، مارتن : آيين ميترا ، ترجمة بزرگ نادرزاد ، نشر چشمه
8- قمی ، حسن بن محمد بن حسن : تاريخ قم ، انتشارات توس
9- کلانتر ضرابی ، عبدالرحيم : تاريخ کاشان ، انتشارات اميرکبير تهران
10- مرادی غياث آبادی ، رضا : بناهای تقويمی و نجومی ايران
11- محوی ، محمد رضا : گزارش مقدماتی بررسی تونل قديمی در منطقة نياسر کاشان
12- شهرداری نياسر : مطالعات GIS شهر نياسر
13- رزمجو ، شاهرخ و امين تفرشی ، بابک : غار نياسر ، نيايشگاه دست ساز ميترا ، مقالة مندرج در سايت www.soas.as.uk